مالیخولیا و خودکشی
نویسنده : مهدی ملک - ساعت ۱٢:٥۸ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٦/٥/۱۱
 

این مقاله پیش از این در شماره 85-84 دوماهنامه « سوره اندیشه » خرداد و تیر 1394 منتشر شده است.


خودکشی در مقام کنشی که سوژه را از هستی اش ساقص می کند چگونه و تحت چه شرایطی می تواند به افسردگی ارتباط یابد؟ آیا می توان به وجود رابطه ای خطی میان افسردگی و پوچی اذعان کرد؟ در این صورت مباحث اگزیستنسیالیستی میان پوچی، واماندگی و عصیان مطرح می شود که موضوع این مقاله نیست. از این رو هدف نگارنده در این مقاله نه تبیین افسردگی یا خودکشی و نه مرور آرای اگزیستنسیالیست ها در این باب بلکه تحلیلی از جایگاه نمادین خودکشی در مقام « برگذشتن از ساحت نمادین و پرتاب در مغاک امر واقع» به مدد آرای روانکاوانه فرویدی – لکانی است.

نخستین صورت بندی روانکاوانه مالیخولیا توسط فروید در مقاله «ماتم و مالیخولیا» مطرح می شود. او میان ماتم (mourning) به منزله کنش سوژه در قبال از دست دادن ابژه که نهایت آن نوعی مصالحه و آشتی با جهان است و مالیخولیا (melancholia) که در آن سوژه پس از دست دادن ابژه همچنان میل به یکی شدن با آن را حفظ می کند، تمایزی برقرار می کند. به بیان فروید فرد مالیخولیایی در تقابل با فرد عادی که پس از کنار آمدن با از دست رفتن ابژه، انرژی لیبیدویی اش را معطوف به ابژه های دیگر می کند، لیبیدو را درونی کرده و به خود (ایگو) معطوف می دارد. نتیجه چنین درونی سازی شکل گیری نوعی نارسیسیزم( خودشیفتگی) است که در آن فرد از ابژه های جهان بیرون چشم پوشیده و منزوی می شود. نکته کلیدی در این جا این است که این نارسیسیزم  در عین حال نوعی نفرت از خود را نیز به همراه دارد زیرا او در نهایت به جای ابژه از دست رفته، شیفته بخش آرمانی شده ای از ایگویش شده است. « هیلاری کلارک» در مقاله « افسردگی و دلالت» می نویسد : « مالیخولیا واکنشی به از دست دادن ابژه مورد عشق است ... شخص مالیخولیایی با احساس عشق و خصومت همزمان، نسبت به ابژه از دست رفته و سرکوب شده دودل است؛ اندک اعتماد به نفس شخص اندوهناک نیز از سرزنش ابژه مورد عشق ناشی می شود که از آن به ایگوی خود بیمار انتقال یافته است. مالیخولیا « چنگ زدن به یک چیز » و واکنشی به فقدان است، نوعی سوگواری که به شکلی نارسیسیستی به شخص اندوهناک باز می گردد و احساس دردناک آن آمیزه ای دوگانه از عشق و نفرت، نوستالژیا و تجدید نظر است » (1). فرد مالیخولیایی فکر می کند که دنیا باید به خاطر احساسی که او از آن رنج می برد متوقف شود. احساسی که همان طور که گفته شد مبتنی بر نفرت / نارسیسیسم از خود است. به همین دلیل است که اساسا فرد مالیخولیایی از سوگواری و رنجور ساختن خویش لذتی سادومازوخیستی می برد.

فهم مفهوم مالیخولیا در وهله اول نیازمند تمایز برقرار کردن میان دو مفهوم «  فقدان» (lack) و «  خسران» (loss) است. فقدان به بیان لکان اساس سوبژکتیویته بشری است که از روز اول با سوژه انسانی همراه بوده و موتور محرک میل به شمار می آید. به این دلیل است که لکان سوژه را به جای سوژه ای منسجم، یکپارچه و توپر (S) با $ (نماد سوژه انشقاق یافته یا دوپاره) نشان می دهد. در این میان عاملی که میل را در سوژه به راه انداخته و علت آن محسوب می شود ابژه ای است که در ترمینولوژی لکان با ابژه a نامیده می شود. مساله جالب توجه و پیچیده این که ابژه a ابژه ای نیست که سوژه روزگاری صاحب آن بوده و سپس آن را از دست داده باشد بلکه ابژه a از ازل ابژه ای ناموجود، یک هیچی و خلاء بوده است. با این حال سوژه خیال می کند که روزگاری صاحب آن ابژه بوده و آن را از دست داده است و به این ترتیب خسران را جایگزین فقدان می کند. جورجو آگامبن این نکته اساسی را به زیبایی صورت بندی می کند :

« لیبیدو نمایشی بر پا می دارد که در آن چیزی که نمی تواند از دست رود یا گم شود به مثابه شیئی گم شده نمایان می شود، و چیزی که هیچ گاه نمی توانسته مایملک کسی بوده باشد زیرا احتمالا هرگز وجود نداشته است می تواند در مقام امری از دست رفته و گم شده به دست آید و تصاحب شود» (2).

واضح است که این « چیز » در عبارت آگامبن همان ابژه a است که از ابژه ای ناموجود بوده و ایگو در رابطه ای فانتاستیک و خیالی تنها فکر می کند که روزگاری صاحب آن بوده و حال آن را از دست داده است. بدیهی است که ابژه a نه ابژه حقیقی از دست رفته ( مانند عزیزی از دست رفته برای فرد سوگوار) که مازادی در آن ابژه حقیقی است که ادامه میل ورزی سوژه را ناممکن می کند.

اما مالیخولیا در مقام دیالکتیک خودشیفتگی – نفرت از خود، چگونه می تواند به خودکشی ارتباط یابد؟ چگونه تصویر آرمانی شده ابژه از دست رفته می تواند تمام افق زندگی سوژه مالیخولیایی را پر کند ؟در اینجا لازم است تا به آرای لکان و مفسران او در این باب بپردازیم.

از دید لکان مالخولیا ماحصل پرشدن تهی بودگی ابژه a به وسیله تصویر ابژه از دست رفته است. اگر به مفهوم سوبژکتیویته نزد لکان بپردازیم این مساله روشن تر خواهد شد. از دید او به هستی درآمدن سوژه ورود به زبان به واسطه اختگی نمادین است. در این جا سوژه به مثابه هستی ای سخنگو به واسطه خسرانی اولیه برساخته می شود. خسرانی پرناشدنی که سوژه ($) را به دیگری بزرگ (A) پیوند می دهد. لکان در سمینار 63-1962 خود مالیخولیا را اینگونه وصف می کند :

«مساله سوگواری اصرار بر باقی ماندن چه چیزی است؟ بندهایی که میل را به حالت تعلیق در می آورند به هیچ وجه نه در ابژه (a) که در i(a)یعنی بعدی آرمانی شده است که به صورت نارسیسیستی ساخته شده است » (3).

به بیان دیگر پروبلماتیک بودن مساله مالیخولیا به این خاطر است که در آن محوری که سوژه (S) را به ابژه a مرتبط می کند (لکان این ارتباط را با  $◊a نشان می دهد که همان رابطه به بیان درنیامدنی سوژه فقدان با ابژه – علت میل است) با محور بین ایگو و تصویر دیگری جایگزین می شود.اگر بخواهیم این مساله را با توجه به نمودار L لکان نشان دهیم در حقیقت روی محور بالایی نمودار تصویر آرمانی شده دیگری (i(a)) ، به جای ابژه کوچک a نشسته ، موتور میل سوژه را از حرکت واداشته و تنها و تنها معطوف به خود می کند.

 

 فروید اشاره می کند که در سوگواری فرد احساس می کند که باعث مرگ ابژه از دست رفته شده است. اگر بخواهیم این تمثیل را درباره مالیخولیا به کار بریم می توانیم بگوییم که در اینجا فرد احساس مردن به همراه ابژه از دست رفته را دارد. کوئینت به شکل شاعرانه ای این مساله را توضیح می دهد: « سوژه مالیخولیایی در نهایت از ویرانی، فساد و نابودی اندام ها و داشتن احساس جسدی زنده احساس لذت می کند » (4). در اینجا شبح فرد مرده با حضور همیشگی خود حتی حضوری بیشتر از زمان زنده بودنش دارد که شاید آشناترین نمونه ادبی آن را بتوان در تراژدی هملت یافت.

سوژه مالیخولیایی نقطه تلاقی دو جهان مجزا است. جهان و اجتماع ابژه های سیال دیگر و جهانی از تنهایی و انزوا. تجربه فرد مالیخولیایی زیستن در مرز باریک و تحمل ناشدنی این دو جهان است چرا که سوژه هر قدر تقلا می کند قادر به جمع کردن دوجهان ممزوج ناشدنی نیست. دقیقا به همین معنا است که فرد علیرغم تلاش و چالش های درونی قادر به بیان تجربه ای که از سر می گذراند نیست. می دانیم که برای لکان، زبان و زنجیره دال هایش که سوژه را تعریف می کنند حد نهایی حضور سوژه در جهان اند که به مفهوم هایدگری آن، خود را بر سوژه تحمیل می کنند. هایدگر از زبان به عنوان خانه وجود نام می برد و لکان با دادن پیچشی اساسی به این مفهوم این خانه را زندان نامیده و از استعاره « زندان وجود» برای زبان استفاده می کند. در اینجا چون زبان به مثابه نظام نمادین برای سوژه کارایی ندارد ، او سیلی از انتقادات و سرزنش ها را نسبت به خود ارزانی می دارد غافل از این که به دلایلی که گفته شد چنین بیانی بر مبنای یک امکان ناپذیری ذاتی است. سوژه مالیخولیایی در برزخ میان جهان زنده و مرده جای دارد و قادر به بیان تجربه تروماتیکش به واسطه منطق دال ها (زبان در مقام نظم نمادین) نیست. به این ترتیب می توان گفت در تجربه مالیخولیایی از زبان، دال ها به مدلولی واقعی ارجاع نمی یابند. از این رو می توان مباحث مطرح شده توسط « ژولیا کریستوا » در « خورشید سیاه مالیخولیا » را تلاشی « یاکوبسنی » در درمان مالیخولیا به مدد « زنجیر کردن » مجدد دلالت ها و « بازسازی یک نظام نمادین نو » به حساب آورد (). «هملت در مالیخولیای خود با فهم این که کلمات به هیچ چیز دلالت ندارند می گوید«کلمات، کلمات، کلمات» تا بار دیگر معنایی به آن ها بدهد»(5). نکته مهم دیگر در اینجا این است که این ناتوانی در نظام نمادین راه را برای استفاده از « خشونت » و « خود تخریبی » برای بیان تمام و کمال آن چه هست باز می کند.

این نکته همان چیزی است که لکان آن را « گذر به عمل » (passage á l’acte) می نامد. این عمل از دید او پرواز از شبکه نظام نمادین (زبان ، فرهنگ و مناسبات اجتماعی و...) به سوی هاویه امر واقع است. در سینمار 1963 او این اصطلاح را به عنوان آخرین دستاویز سوژه مالیخولیایی در برابر اصظراب به کار می گیرد.می دانیم که از دید لکان هر دال سوژه را به دال دیگر احاله می دهد و سوبژکتیویته در واقع همین دست به دست شدن میان زنجیره دال ها است. پس گسسته شدن از این زنجیره دال  ها(نظم نمادین) معادل از دست رفتن سوژگی است. با این تعریف« گذر به عمل » بستاری است که در آن سوژه خود را به ابژه ناب بدل می کند. در اینجا سوژه خود را به نقطه ای توخالی در نظم نمادین تبدیل می کند، او خودکشی را به مثابه پرتاب شدنی از درون نظم نمادین به ساحت امرواقع (مطابق شکل 2) انتخاب می کند .

 

شبکه نظم نمادین از ارجاع دال ها به یکدیگر تنیده شده است و بر این مبنا خودکشی تنها دال – کنشی است که به دال – کنش دیگر ختم نمی شود و نتیجه حقیقی آن نه شبکه ای از دال ها که مدلولی یکتا است و آن جسد سوژه خودکشی کرده است.

برای لکان این « عمل » انتخاب سوژه در به تصویر کشیدن پوچی ِ تجسد یافته است. یکی از مفسران لکان در این باره می نویسد :

« عمل می تواند به منزله تلاشی از جانب سوژه برای انجام اختگی نمادین در زندگی واقعی و دست شستن از دیگری تلقی شود. چنین جداشدنی تنها به مدد تنزل یافتن سوژه به ابژه ناب رخ می دهد. بنابر این آن را می توان به منزله معنا دادنی بدون واژگان و عملی که از زبان فراتر می رود به حساب آورد » (6).

انتخاب خودکشی از سوی سوژه مالیخولیایی بدین خاطر است که او قادر به بکاربردن دال به عنوان نقطه دوخت (point de capiton) در دیگری بزرگ نیست بنابر این به جای این که به مدد فانتزی میلش را معطوف « به » ابژه میل کند، به خود « ابژه – علت میل » یا همان ابژه a رو می آورد که همان طور که گفته شد ابژه ای ناموجود و توخالی است. بنابر این هنگامی که ابژه a معطوف به دیگری نباشد یعنی سوژه مالیخولیایی میلش را متوجه یک خلاء یا حفره ای در دل نظم نمادین کرده است. از آنجائی که ابژه a اغلب در پس i(a) نارسیسیستی پنهان می ماند ... بنابر این لازم است تا سوژه نخست برای دسترسی به این ابژه به انهدام این تصویر نارسیسیستی بپردازد. تصویری که انهدام آن سوژه را به سوی خودکشی می برد .

جمیع تمامی این صورت بندی ها از مالیخولیا ( حفره ای در نظم نمادین، ناممکنی ارجاع دال به مدلول، جمع ناپذیری دو جهان و ...) را می توان به بیرون پرتاب شدن سوژه از زنجیره دلالت، اینهمانی با ابژه از دست رفته و در نهایت کشش به سمت آن چه فروید آن را « رانه مرگ » می نامد، تعبیر کرد. فروید در « فراسوی اصل لذت » (1920) تمایزی را میان رانه های زندگی (اروس) و رانه های مرگ (تاناتوس) برقرار می کند. هر قدر اروس به سمت انسجام و وحدت گرایش دارد در مقابل تاناتوس در پی قطع ارتباط ها و تخریب است. فروید در ادامه می نویسد که این رانه ها نه به صورت فی نفسه که با یکدیگر همبودند و تنها در مالیخولیا است که رانه مرگ به صورت ناب حکمرانی دارد. بنابر این می توان نتیجه گرفت در مالیخولیا، ناخودآگاه که ساختاری زبانی داشته و در آن دال ها یا بازنمائی رانه ها حضور دارند انکار می شود. از این رو سوژه از زنجیره دلالت بیرون مانده و خود را در هیچی مطلق می بیند. این هیچی مطلق همان هاویه امر واقع است. جائی که در آن به تعبیر کوئینت « سایه ابژه از دست رفته بر سوژه فرو می افتد. این خورشید سیاه مالیخولیا است : سوژه ابژه a را جایگزین دیسکورس ساخته و تاثیر مرتبط با این بازگشت از دست دادن قدرت حیات و کوناتوس است » (7).

منابع :

1-    کلارک، ه. (1388)، خورشید سیاه مالیخولیا؛ افسردگی و مالیخولیا در آثار ژولیا کریستوا. ترجمه مهرداد پارسا. تهران: رخداد نو  ص 20

2-    Agamben,G. Stanzas (1993), University of Minnesota, London, 23, p.2

3-    Lacan, J.  (1964). the Seminar.  Book XI:  The four fundamental concepts of psychoanalysis (trans. Alan Sheridan). London: Hogarth Press.

4-    Quinet, A. (2002). Depression and Melancholy. Analysis. 11, 1-11.

5-    Kristeva, J. (1980) Black Sun: Depression and Melancholia. Trans. Leon S. Roudiez. New York: Columbia UP. P 87

6-    Chung, E.  U. (2010).  An apology for a religion of the melancholic.  Pastoral Psychology. 59, p 697-710.

7-    Quinet, A. (Ibid, 28).

اصطلاحات:

لیبیدو:

مترجمان فارسی آن را به زیست مایه یا شور ترجمه کرده اند که چندان رسا نیست. فروید آن را عنصر اساسی زیست سوژه انسانی تعریف می کند که تا حدود بسیاری ماهیت جنسی داشته و توسط سوپرایگو (قانون درونی، وجدان و...) باید کنترل و محدود شود تا تمدن به وجود آید.

نقطه دوختن:
یا (point de capiton لکانی ) نقطه فرو بردن سوزن است .نقطه ای است که معانی و تعاریف سردرگم و سیال را حول خود سازمان میدهد. ژیژک می‌گوید به همان صورتی که یک دکمه‌ی رومبلی پنبه‌های درون یک لحاف را چارمیخه می‌کند و نمی‌گذارد که آن‌ها پخش و پلا یا در گوشه‌ای جمع شوند، یک نقطه‌ی آجیدن نیز از پراکنده شدن و شناور ماندن تعاریف و مفاهیم جلوگیری میکند . مثلاً در عالم سیاسی تعاریفی مثل آزادی ، عدالت یا دشمن تعاریفی سردرگم و شناور دارند. تعاریف متعددی ازین مفاهیم وجود دارد حال ما به یک گرهگاه نیاز داریم. به یک دوخت نیاز داریم تا مفهومی منسجم و یکپارچه از آن بیرون بیاوریم .مثلاً آمریکا برای هم پیمان کردن رقیبان واقعی خود ( کشورهای اروپای غربی ) نیاز دارد تا تعارف خود را از دشمن در شکل یک بن لادن منسجم کند . در اینجا بن لادن نقطه آجیدن یا گرهگاه مفهوم دشمن است .

اختگی نمادین:

لاکان نظریه فروید درباره کودک و میل را اخذ کرده و به بازخوانی آن در پرتو ایده های معاصر زبان پرداخت. به عقیده لاکان، کودک از شش تا ۱۸ ماهگی وارد «مرحله خیالی» یا هماندوره پیشاادیپی می شود. این، دوره ای از وحدت و تسلط خیالی جهان اوست. سپس، کودک زبان را فرا می گیرد و به درون آنچه که لاکان «نظم نمادین» نامیده، وارد می شود که خود شاملامر اجتماعی، زندگی فرهنگی و زبان است. این ورود به زبان، معادل بحران ادیپ در نظریه فروید است. به زعم فروید، این مرحله آغاز ترس کودک از اختگی است. اما به عقیده لاکان، کودک از تفاوت خود و نیز از معنای کامل این تفاوت آگاه می شود. در نتیجه در برابر امر نمادین زبان تسلیم می شود، کودک اکنون در سایه آنچه «قانون پدر» نامیده شده، قرار دارد. در نظم نمادین، کودک بدل به سوژه می شود، فیگوری که خود را «من» می نامد اما او کسی نیست که آفریننده معنا باشد، زیرا معنا از پیش در زبان سکنا دارد زبانیکه کودک آن را آموخته است. اکنون کودک از تسلط و وحدت خیالی محروم شده، فقدان وجود را همچون ارگانیسم ناب به عنوان برآیندی از ساخته شدنش در زبان تجربه می کند؛ همین فقدان است که میل را در سوژه تولید می کند. این میل (قسمی از اختگی نمادین) ناخودآگاه در سوژه ایجاد می شود.